{"id":1933,"date":"2025-06-16T12:18:47","date_gmt":"2025-06-16T12:18:47","guid":{"rendered":"https:\/\/feed4justice.ces.uc.pt\/?page_id=1933"},"modified":"2025-07-05T10:48:16","modified_gmt":"2025-07-05T10:48:16","slug":"1933-2","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/feed4justice.ces.uc.pt\/?page_id=1933","title":{"rendered":""},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\n

Natalia Varela, apicultora do proxecto Esp\u00edrito da Colmea \u2013 Laxe, Palas de Rei, Lugo<\/mark><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Natalia medrou nunha familia de mui\u00f1eiros, pero o seu cami\u00f1o cara \u00e1 apicultura comezou case por casualidade. Tras regresar a Galicia en 2013, restaurou o antigo mu\u00ed\u00f1o da s\u00faa familia e descubriu abellas silvestres ani\u00f1ando nas s\u00faas paredes. Sen experiencia previa, decidiu comezar con d\u00faas colmeas, guiada pola s\u00faa intuici\u00f3n e curiosidade. As\u00ed comezou a s\u00faa aventura nun mundo que, segundo ela, \u00e9 pechado e dominado polos homes, o que fac\u00eda a\u00ednda m\u00e1is dif\u00edcil a aprendizaxe.<\/p>\n\n\n\n

Co tempo, Natalia formouse mediante cursos e coa axuda ocasional de apicultores locais. En 2023, deu un paso crucial e profesionalizou a s\u00faa actividade. Para ela, as abellas representan moito m\u00e1is ca un traballo: \u00abA esencia, o n\u00facleo do proxecto, \u00e9 concienciar de que todos somos un e de que as abellas est\u00e1n estreitamente ligadas ao seu contorno. Sen abellas, non podemos ter comida, porque as abellas polinizan arredor do 77% dos alimentos que comemos hoxe en d\u00eda. Se desaparecen porque os seus h\u00e1bitats non est\u00e1n protexidos e se destr\u00faen, estamos traballando contra n\u00f3s mesmos\u00bb, afirma.<\/p>\n\n\n\n

Natalia aprecia esta relaci\u00f3n entre as abellas e o ecosistema, e sinala que o cambio clim\u00e1tico est\u00e1 a alterar os ciclos naturais e a repercutir no comportamento das abellas. No pasado, casti\u00f1eiros, salgueiros e silvas florec\u00edan de forma sincronizada, pero hoxe en d\u00eda todo \u00e9 imprevisible, afirma.<\/p>\n\n\n\n

A pesar da s\u00faa importancia, di que a apicultura enfr\u00f3ntase a unha falta de reco\u00f1ecemento en Galicia. Segundo ela, as pol\u00edticas favorecen actividades m\u00e1is rendibles, como a cr\u00eda de porcos ou polos, mentres que a apicultura vese como unha utop\u00eda. \u00abD\u00e1selle prioridade \u00e1s grandes industrias que prometen postos de traballo a curto prazo, pero que desestabilizan todo o tecido local. Ao cabo de 30 anos, o \u00fanico que deixan \u00e9 terra queimada\u00bb, advirte.<\/p>\n\n\n\n

Esta preocupaci\u00f3n polo impacto das multinacionais refl\u00edctese na s\u00faa an\u00e1lise da paisaxe galega, onde asegura que actividades tradicionais como a gandar\u00eda extensiva, que mant\u00e9n os prados e os bosques, est\u00e1n desaparecendo pola despoboaci\u00f3n e a chegada destas grandes empresas. Na s\u00faa opini\u00f3n, o territorio estase a transformar nunha \u00abzona de sacrificio\u00bb, semellante ao que ocorreu durante s\u00e9culos en Am\u00e9rica Latina.<\/p>\n\n\n\n

O sector ap\u00edcola \u00e9 un entorno moi dominado polos homes, afirma Natalia. Nas reuni\u00f3ns onde se debaten temas cruciais como a avespa asi\u00e1tica, as mulleres son minor\u00eda e enfr\u00f3ntanse a actitudes condescendentes: \u00abA mi\u00fado subest\u00edmanme ou preg\u00fantanme se realmente traballo soa, actitudes que non ter\u00edan cun home\u00bb, asegura. Tam\u00e9n denuncia a falta de colaboraci\u00f3n entre apicultores, a pesar do suposto esp\u00edrito asociativo que existe.<\/p>\n\n\n\n

\u00abCando comparto co\u00f1ecementos, como un estudo que lin ou un m\u00e9todo para probar, a mi\u00fado ign\u00f3rase por carecer de importancia. A mi\u00f1a experiencia v\u00f3lvese invisible. A nivel persoal, tiven que adaptar o meu car\u00e1cter co tempo, suavizando as mi\u00f1as maneiras para adaptarme a un entorno dominado polos homes. Aprend\u00edn a comportarme dun xeito determinado para que me tomen en serio, pero \u00e9 esgotador. Agora intento desaprender eses comportamentos e traballar doutra maneira\u00bb, explica.<\/p>\n\n\n\n

Malia os retos, Natalia sinala que as novas iniciativas rurais lideradas por mulleres est\u00e1n a transformar os paradigmas econ\u00f3micos. Estas iniciativas tendan a promover a cooperaci\u00f3n e a comunicaci\u00f3n no canto da competencia e o illamento entre produtoras.<\/p>\n\n\n\n

Natalia defende que as cooperativas deben estar no centro do desenvolvemento rural e traballa para crear redes de apoio entre as mulleres. \u00abA\u00ednda que esteamos desbordadas cos nosos proxectos, estamos a constru\u00edr algo xuntas, e iso d\u00e1lleme esperanza\u00bb, concl\u00fae.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\n

Raquel Garc\u00eda Rodr\u00edguez, agricultora na cooperativa Labrecos \u2013 Dorda\u00f1o, Oza-Cesuras, A Coru\u00f1a<\/mark><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Raquel forma parte de Labrecos<\/a>, unha cooperativa de traballo situada no concello de Oza-Cesuras, na provincia da Coru\u00f1a, que combina agricultura e gandar\u00eda ecol\u00f3xicas cun enfoque rexenerativo e circular. Aqu\u00ed traballa co seu compa\u00f1eiro, o seu cu\u00f1ado e outras persoas, compartindo unha visi\u00f3n com\u00fan: rexenerar a terra e producir alimentos de calidade sen depender de medios de produci\u00f3n externos.<\/p>\n\n\n\n

Introduciron animais non s\u00f3 para complementar a venda con produtos c\u00e1rnicos, sen\u00f3n tam\u00e9n pola s\u00faa contribuci\u00f3n \u00e1 fertilizaci\u00f3n do solo e ao pastoreo rexenerativo. Este enfoque coida a terra e pretende demostrar que \u00e9 posible obter altos rendementos sen recorrer a pr\u00e1cticas convencionais, afirma. \u201cOs repolos poden acadar o mesmo peso e as cenorias o mesmo rendemento que na agricultura convencional, sempre que se coide ben a terra\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Raquel afirma que moitas das pr\u00e1cticas agr\u00edcolas actuais abandonaron o coidado do solo en favor da produtividade inmediata, pero est\u00e1 convencida de que o modelo rexenerativo \u00e9 igual de eficiente e m\u00e1is sostible. \u201cO mito de que a agricultura ecol\u00f3xica \u00e9 cara ou menos produtiva \u00e9 infundado\u201d, afirma, e critica a dependencia de produtos qu\u00edmicos e fertilizantes da agricultura convencional. Para ela, optar por m\u00e9todos rexenerativos non \u00e9 s\u00f3 unha cuesti\u00f3n de produci\u00f3n, sen\u00f3n tam\u00e9n de respecto \u00e1 natureza e aos ciclos alimentarios.<\/p>\n\n\n\n

A pesar do seu enfoque innovador, Raquel reco\u00f1ece que o cami\u00f1o non foi doado debido \u00e1s trabas burocr\u00e1ticas. \u201cCando tes unha horta, vacas e ovellas, parece que se volven tolos co papeleo\u201d, afirma. Esta falta de flexibilidade para apoiar modelos integrados dificulta o traballo de pequenas explotaci\u00f3ns como Labrecos, que buscan unha forma sostible de coidar o medio rural. Ademais, Raquel denuncia ameazas externas, como os macropol\u00edgonos e\u00f3licos e el\u00e9ctricos, que po\u00f1en en perigo o equilibrio do medio natural. \u201cA defensa do campo \u00e9 a nosa maior loita nestes momentos\u201d, asegura.<\/p>\n\n\n\n

Este proxecto non \u00e9 s\u00f3 un traballo para Raquel, sen\u00f3n un xeito de vida que transformou o seu d\u00eda a d\u00eda. \u201cVer como medran as plantas, o ben que saen as colleitas e levar aos clientes produtos que lles sorprenden \u00e9 unha gratificaci\u00f3n que non nos d\u00e1 ning\u00fan outro tipo de traballo\u201d, explica.<\/p>\n\n\n\n

Raquel entrou na cooperativa pouco a pouco. Antes traballaba como recepcionista nun taller de coches. Conta que \u201cen 2012, cando tiven o meu primeiro fillo, ped\u00edn a baixa por maternidade, pero a empresa d\u00edxome que non era posible. Ao final segu\u00edn traballando, pero despois de ter o meu segundo fillo decid\u00edn que non quer\u00eda esa vida. Non quer\u00eda unha vida na que sa\u00eda da casa \u00e1s 8.30 da ma\u00f1\u00e1, volv\u00eda ao mediod\u00eda cos nenos durmindo a sesta e regresaba pola noite\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Mirando atr\u00e1s, Raquel di que nunca imaxinou que a agricultura ser\u00eda o seu cami\u00f1o. \u201cSempre houbo vacas na mi\u00f1a casa, pero o meu contacto coa agricultura era m\u00ednimo. En moitos sitios p\u00e9nsase que se estudas e buscas traballo f\u00f3ra, es algu\u00e9n. Se quedas no campo, parece que non tes status. Pero eu creo que o campo ten un gran futuro e \u00e9 un proxecto de vida que me gustar\u00eda que os meus fillos valorasen e, se queren, seguisen.\u201d<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\n

Mar\u00eda Jos\u00e9 Tall\u00f3n, agricultora e obradoiro de transformaci\u00f3n Trasdeza Natur \u2013 Cardigonde, Cortegada, Silleda, Pontevedra<\/mark><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Mar\u00eda Jos\u00e9 ded\u00edcase \u00e1 agricultura ecol\u00f3xica e ten \u201cun espazo para procesar produtos da horta, tanto froitas como verduras\u201d, a empresa Trasdeza Natur<\/a>. A\u00ednda que de nena cultivaba a s\u00faa propia horta, a s\u00faa conexi\u00f3n co campo profundizouse tras varios anos traballando nunha oficina. A s\u00faa decisi\u00f3n de dedicarse \u00e1 agricultura estivo motivada pola busca dunha sa\u00edda profesional e pola opci\u00f3n de traballar por conta propia. \u201cFoi un cambio radical, de estar metida nunha oficina a traballar ao aire libre, ao sol, en contacto coa terra. \u00c9 completamente diferente e, ao mesmo tempo, moi gratificante\u201d, afirma.<\/p>\n\n\n\n

Na s\u00faa empresa ded\u00edcase principalmente a deshidratar froita, un proceso que leva a cabo con deshidratadores solares alimentados con enerx\u00eda renovable. A innovaci\u00f3n e a sustentabilidade son fundamentais no seu proxecto, e ten un acordo de colaboraci\u00f3n coa Universidade de Santiago de Compostela para desenvolver deshidratadores solares. \u201cO sol act\u00faa como fonte de enerx\u00eda e, cando non hai sol, temos enerx\u00eda fotovoltaica. Este proceso perm\u00edtenos conservar os produtos sen aditivos, conservantes nin azucre. \u00c9 simplemente froita natural\u201d, explica.<\/p>\n\n\n\n

A idea de deshidratar a froita xurdiu porque un dos seus fillos non quer\u00eda comer froita fresca. Mar\u00eda Jos\u00e9 comezou a investigar sobre o proceso de deshidrataci\u00f3n e formouse neste campo. \u201cAo principio fac\u00edao cun pequeno electrodom\u00e9stico na casa. Era como unha especie de chicle, porque a froita quedaba concentrada e empezou a gustarme m\u00e1is\u201d, lembra cun sorriso. Co tempo, perfeccionou o proceso e comezou a ofrecer un produto cen por cen natural, sen conservantes nin azucres engadidos, o que lle permit\u00eda conservar mellor as propiedades da froita fresca.<\/p>\n\n\n\n

A pesar do seu \u00e9xito na produci\u00f3n de froita deshidratada, Mar\u00eda Jos\u00e9 afirma que existen varios retos. Sinala que os pequenos proxectos te\u00f1en que loitar moito m\u00e1is para ser visibles e obter axudas ou subvenci\u00f3ns, xa que as pol\u00edticas actuais favorecen as grandes infraestruturas, o que dificulta o desenvolvemento de iniciativas de autoemprego no medio rural: \u201cOs grandes proxectos agroindustriais son os que reciben m\u00e1is axudas e aos pequenos c\u00fastalles m\u00e1is facerse ver; a falta de renovaci\u00f3n do sector rural \u00e9 evidente\u201d, comenta.<\/p>\n\n\n\n

Unha das loitas adicionais \u00e1s que tivo que enfrontarse Mar\u00eda Jos\u00e9 \u00e9 a discriminaci\u00f3n de x\u00e9nero nas zonas rurais. A\u00ednda que reco\u00f1ece que cada vez hai m\u00e1is mulleres liderando proxectos agroalimentarios, cre que a mi\u00fado as mulleres te\u00f1en que traballar m\u00e1is para seren reco\u00f1ecidas. \u201cOs homes sempre est\u00e1n solicitados, os \u2018bos homes\u2019, e n\u00f3s temos que loitar un pouco m\u00e1is por ser mulleres. Pero sempre se abren portas\u201d, afirma.<\/p>\n\n\n\n

Para ela, o futuro da agricultura pasa pola sustentabilidade e a produci\u00f3n ecol\u00f3xica. \u201cCoidar o medio ambiente \u00e9 fundamental; a responsabilidade que tes como terratenente debe reflectirse no coidado da terra, \u00e9 dicir, o capital non prima sobre a terra, sen\u00f3n que hai que coidar a terra\u201d, afirma. Mar\u00eda Jos\u00e9 est\u00e1 convencida de que o modelo de agricultura ecol\u00f3xica \u00e9 o que debe prevalecer, xa que ofrece alimentos m\u00e1is saludables, sen produtos qu\u00edmicos nin pesticidas. Segundo ela, consumir produtos ecol\u00f3xicos \u00e9 unha opci\u00f3n m\u00e1is saudable, xa que a froita deshidratada conserva todas as s\u00faas propiedades nutricionais sen ser alterada por produtos artificiais. \u201c\u00c9 un produto moi saludable, unha alternativa aos produtos procesados. \u00c9 natural, o que eu ofrezo \u00e9 sa\u00fade\u201d, concl\u00fae.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\n

Iolanda Otero, membro da Comunidade de Montes Veci\u00f1ais en Man Com\u00fan de Tameiga \u2013 Mos, Pontevedra<\/mark><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Iolanda \u00e9 tesoureira e membro da xunta directiva da Comunidade de Montes Veci\u00f1ais en Man Com\u00fan de Tameiga, \u201cun parque forestal que temos para uso dos nosos veci\u00f1os\u201d. Decidiu unirse para facer fronte \u00e1 ameaza dunha empresa privada que \u201cquere apoderarse do noso monte, expropialo, para constru\u00edr un gran centro comercial e un campo de f\u00fatbol\u201d. Na s\u00faa acci\u00f3n, seguen po\u00f1endo en marcha os proxectos medioambientais que te\u00f1en, que \u201cson moi interesantes\u201d.<\/p>\n\n\n\n

\u201cA silvicultura comunitaria ten unha longa historia\u201d, pero \u201c\u00e9 un mundo moi patriarcal\u201d, di Iolanda, que lembra que historicamente eran os homes, como cabezas de familia, quen ocupaban os postos importantes de xesti\u00f3n e toma de decisi\u00f3ns. Mentres que eran as mulleres as que fac\u00edan o traballo no campo e \u201ccoidaban das zonas rurais, do monte e da terra\u201d, eran os homes os que tomaban as decisi\u00f3ns e participaban nas asembleas.<\/p>\n\n\n\n

A participaci\u00f3n das mulleres foi limitada debido \u00e1s estruturas sociais que priorizan as responsabilidades familiares en detrimento da vida comunitaria das mulleres. \u201cAs asembleas celebr\u00e1banse os domingos pola ma\u00f1\u00e1, cando as mulleres estaban ocupadas preparando as comidas familiares\u201d, explica, subli\u00f1ando como o sistema perpetuaba a exclusi\u00f3n das mulleres. A\u00ednda que nos \u00faltimos anos a porcentaxe de mulleres que participan no monte veci\u00f1al aumentou ata o 33-34 %, a s\u00faa presenza nos \u00f3rganos de decisi\u00f3n segue sendo significativamente menor. Por\u00e9n, \u201cnas mobilizaci\u00f3ns, a maior\u00eda son mulleres; a maior\u00eda das que se mobilizan e participan nas loitas son mulleres\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Desde que entrou na xunta reitora, Iolanda loita por promover a participaci\u00f3n das mulleres nas principais decisi\u00f3ns da comunidade. \u201cNecesitamos m\u00e1is mulleres nas xuntas e nas asembleas; a s\u00faa participaci\u00f3n \u00e9 esencial\u201d, afirma, facendo fincap\u00e9 na importancia de acadar a paridade.<\/p>\n\n\n\n

A pesar dos avances, as mulleres enfr\u00f3ntanse a barreiras estruturais para participar en igualdade de condici\u00f3ns. A falta dun reparto equitativo das tarefas de coidado limita o tempo que poden dedicar \u00e1 xesti\u00f3n comunitaria. Segundo Iolanda, \u201cas reuni\u00f3ns adoitan celebrarse en horarios que excl\u00faen a moitas mulleres, e n\u00f3s mesmas seguimos soportando a carga das responsabilidades dom\u00e9sticas\u201d. Esta realidade perpet\u00faa a desigualdade, mesmo en espazos que pretenden ser inclusivos.<\/p>\n\n\n\n

O esforzo por facer visible o traballo das mulleres tam\u00e9n atopa resistencia na din\u00e1mica de poder dentro das comunidades. \u201cA palabra dunha muller non ten o mesmo valor ca a dun home\u201d, afirma Iolanda, e explica que as mulleres te\u00f1en que demostrar constantemente a s\u00faa capacidade para seren escoitadas. Esta desvantaxe non s\u00f3 afecta \u00e1 s\u00faa influencia nas decisi\u00f3ns, sen\u00f3n tam\u00e9n \u00e1 s\u00faa motivaci\u00f3n para implicarse en funci\u00f3ns de liderado.<\/p>\n\n\n\n

A pesar destes retos, Iolanda considera esencial a s\u00faa participaci\u00f3n nos movementos sociais. \u201c\u00c9 esgotador, pero ver \u00e1 comunidade unida fai que todo o esforzo pague a pena\u201d, reflexiona.<\/p>\n\n\n\n

Iolanda afirma que \u201cas pol\u00edticas que se est\u00e1n aplicando est\u00e1n lonxe de atraer a poboaci\u00f3n cara \u00e1 proximidade, ao comercio m\u00e1is xusto e \u00e1 autosustentabilidade. Est\u00e1n a empurrarnos cara \u00e1s cidades\u201d. \u201cCreo que deber\u00eda haber pol\u00edticas m\u00e1is respectuosas co medio ambiente, que permitan \u00e1 xente vivir no seu entorno natural, con m\u00e1is apoio\u201d, e concl\u00fae dicindo que \u201co que m\u00e1is me gustar\u00eda \u00e9 que se incorporasen m\u00e1is mulleres \u00e1s comunidades, que houbese moitas m\u00e1is presidentas de comunidades de montes\u201d.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\n

Concha Blanco, gandeira e labrega en Casa B\u00e9rtolo \u2013 Castro, Carballedo, Lugo<\/mark><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Concha identif\u00edcase como unha muller cun \u201coficio inventado sen soluci\u00f3n de continuidade\u201d no \u00e1mbito agrario. O seu traballo principal consiste en coidar animais, o que hoxe se chama ser gandeira ou labrega, unha actividade inseparable da agricultura, porque sen ela non hai vacas, di. \u00c1 s\u00faa vez, as vacas dependen dos prados, e os prados necesitan das vacas para manterse, formando un c\u00edrculo que incl\u00fae tam\u00e9n os cami\u00f1os, que se perden se non se percorren.<\/p>\n\n\n\n

Para Concha, a s\u00faa terra representa algo m\u00e1is ca un medio de subsistencia; \u00e9 un lugar do que intentaron expulsala, envi\u00e1ndoa lonxe para ser adestrada coa intenci\u00f3n de que non volvese. Por\u00e9n, regresou porque se decatou da falta de recursos e oportunidades do seu lugar de orixe, en contraste co exceso de eventos e oferta cultural doutros lugares. Concha cre firmemente que \u00e9 crucial satisfacer as necesidades al\u00ed onde xorden, sen crear outras novas. Este enfoque non \u00e9 s\u00f3 pr\u00e1ctico, sen\u00f3n que est\u00e1 profundamente ligado ao coidado e ao papel feminino, conceptos que defende e critica ao mesmo tempo desde a s\u00faa propia experiencia.<\/p>\n\n\n\n

Rexeitando a acusaci\u00f3n de que a s\u00faa visi\u00f3n implica unha regresi\u00f3n \u00e1s \u201ccavernas\u201d, Concha fala do pasado como un chanzo cara ao futuro, non como un lugar para repetir. A pesar das adversidades, a s\u00faa conexi\u00f3n coa terra e co entorno \u00e9 inquebrantable, e describe a s\u00faa alma como \u201cpegada \u00e1 terra negra e gorda, cargada de orballo\u201d. A s\u00faa felicidade reside en estar no seu entorno, abrazar o presente e constru\u00edr o futuro desde a\u00ed.<\/p>\n\n\n\n

Concha tam\u00e9n reflexiona sobre a realidade das mulleres da s\u00faa \u00e9poca, que, a diferenza dos homes, ti\u00f1an que remendar a s\u00faa roupa, mentres que os homes recib\u00edan todo novo. Esta desigualdade, a\u00ednda que com\u00fan, nunca foi aceptable para ela. Fala das mulleres como o piar do fogar rural, dicindo que cando unha muller morre, moitas granxas pechan porque non queda ningu\u00e9n para xestionar as tarefas esenciais. \u00c9 un sinal da carga que soportan as mulleres, unha carga que, segundo ela, non deber\u00eda idealizarse como un sacrificio natural.<\/p>\n\n\n\n

Tam\u00e9n critica a tendencia das mulleres \u00e1 autoexplotaci\u00f3n, un fen\u00f3meno que considera normalizado na s\u00faa comunidade. Subli\u00f1a o feito de que moitas mulleres traballan moitas horas, non s\u00f3 para cumprir coas s\u00faas responsabilidades profesionais, sen\u00f3n tam\u00e9n coas familiares e dom\u00e9sticas. Para Concha, esta situaci\u00f3n non \u00e9 sostible; avoga por facilitar o relevo xeracional, fomentar a improvisaci\u00f3n e a autonom\u00eda das novas xeraci\u00f3ns, porque o futuro depende da s\u00faa capacidade de adaptaci\u00f3n ao cambio.<\/p>\n\n\n\n

Por \u00faltimo, Concha chama a atenci\u00f3n sobre a hipocris\u00eda que observa nas decisi\u00f3ns t\u00e9cnicas e pol\u00edticas, especialmente no \u00e1mbito ecol\u00f3xico. Durante unha reuni\u00f3n en Santiago, argumentou que a produci\u00f3n ecol\u00f3xica \u00e9 algo m\u00e1is ca alimentos: implica a conservaci\u00f3n de paisaxes, territorios e co\u00f1ecementos tradicionais. Por\u00e9n, lamenta que estes valores estean a ser desprazados por intereses econ\u00f3micos que promoven a macroagricultura e os monocultivos masivos. Para ela, \u00e9 fundamental escoitar a quen traballa e vive no campo, porque os parlamentos cre\u00e1ronse precisamente para falar e dar voz a quen constr\u00fae o presente e o futuro desde a s\u00faa realidade coti\u00e1.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\n

Carmen S\u00e1nchez, empresa de algas Galuri\u00f1a \u2013 Esteiro, Muros, A Coru\u00f1a<\/mark><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Na s\u00faa empresa Galuri\u00f1a<\/a>, Carmen puxo en marcha un negocio baseado na recollida e procesado de algas. Un recurso que ao principio lle era desco\u00f1ecido pero que, tras anos de esforzo e formaci\u00f3n, converteuse no piar da s\u00faa actividade. \u201cQuedei abraiada cando o\u00edn falar destas plantas e do potencial que ti\u00f1amos aqu\u00ed, tan desco\u00f1ecido e valioso\u201d, lembra.<\/p>\n\n\n\n

O cami\u00f1o cara ao \u00e9xito non foi doado. Carmen deixou atr\u00e1s a s\u00faa carreira no sector textil e decidiu comezar de cero nun \u00e1mbito completamente novo. As dificultades econ\u00f3micas e burocr\u00e1ticas marcaron os seus primeiros anos como traballadora aut\u00f3noma. \u201cPasei por moitos altos e baixos, pero sempre tiven claro que quer\u00eda vivir no campo e criar \u00e1s mi\u00f1as fillas nesta contorna\u201d, explica. Por\u00e9n, esta decisi\u00f3n tam\u00e9n supuxo enfrontarse \u00e1s desigualdades de x\u00e9nero que a\u00ednda persisten nas zonas rurais.<\/p>\n\n\n\n

Carmen subli\u00f1a que as mulleres seguen soportando unha carga desproporcionada de responsabilidades dom\u00e9sticas e familiares, mesmo cando desenvolven proxectos empresariais. A\u00ednda que as s\u00faas fillas xa son independentes, admite que a conexi\u00f3n co fogar nunca desaparece de todo: \u201cAs mulleres non estamos para coidar, estamos para compartir, pero ese concepto de responsabilidade inculc\u00e1ronnolo desde pequenas e temos que rachar con el\u201d, afirma.<\/p>\n\n\n\n

Co paso dos anos, Carmen aprendeu a delegar e a deixar de asumir tarefas que non eran da s\u00faa exclusiva responsabilidade. Reflexiona sobre o impacto deste cambio na s\u00faa vida persoal e profesional. \u201cUn d\u00eda pregunteime que estaba facendo e decid\u00edn deixalo ir. Pouco a pouco, outras persoas asumiron as s\u00faas responsabilidades. A mi\u00fado somos n\u00f3s mesmas quen perpetuamos esta carga\u201d, afirma. Este proceso, di, \u00e9 esencial para que as mulleres avancen e se centren nos seus propios obxectivos.<\/p>\n\n\n\n

O enfoque que Carmen d\u00e1 ao seu negocio reflicte tam\u00e9n o seu compromiso coa sustentabilidade e coa comunidade local. Para ela, o crecemento non se mide s\u00f3 polas vendas, sen\u00f3n polo impacto positivo que pode ter no medio ambiente e nas persoas que viven nel. \u201cM\u00e1is al\u00e1 dos produtos, hai unha vida que temos que coidar. Se non o facemos agora, desaparecer\u00e1 m\u00e1is r\u00e1pido do que pensamos\u201d, advirte. Esta perspectiva incl\u00fae tam\u00e9n un chamamento \u00e1 acci\u00f3n colectiva: fomentar as reuni\u00f3ns veci\u00f1ais e esixir transparencia nas decisi\u00f3ns que afectan ao territorio.<\/p>\n\n\n\n

Como muller rural, Carmen reco\u00f1ece a necesidade de superar as barreiras estruturais e culturais \u00e1s que se enfrontan as mulleres nas pequenas comunidades. \u201cNon podemos aceptar decisi\u00f3ns tomadas por quen non co\u00f1ece a nosa realidade\u201d, afirma con determinaci\u00f3n. Avoga por un modelo de liderado m\u00e1is integrador no que se escoiten e valoren as voces locais, especialmente as das mulleres.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\n

Maite Aristegi, labrega, avogada, exsecretaria xeral do sindicato agrario EHNE (1997-2002), deputada no Congreso espa\u00f1ol como representante da esquerda soberanista vasca (2011-2015) – Bergara, Gipuzkoa<\/mark><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Maite naceu e medrou no caser\u00edo<\/em> Lama\u00f1o Etxeberri<\/a>, onde desde moi pequena axudaba nas tarefas agr\u00edcolas, vend\u00eda leite e verduras coa s\u00faa nai, e aprendeu o valor do traballo ben feito, o coidado da terra e a relaci\u00f3n directa coa clientela. A\u00ednda que quer\u00eda estudar Enfermar\u00eda, sendo a \u00fanica filla entre cinco irm\u00e1ns, os seus pais alent\u00e1rona a quedar e finalmente puido estudar Dereito. Ao rematar, comezou a traballar moi nova como avogada no sindicato agrario EHNE<\/a>, o que supuxo o salto do caser\u00edo<\/em> ao sindicalismo agrario. Enfrontouse a un entorno moi masculinizado e a un modelo agr\u00edcola en transformaci\u00f3n, que empurraba cara \u00e1 produci\u00f3n intensiva, deixando atr\u00e1s a escala humana do caser\u00edo tradicional e onde \u201ca produci\u00f3n de leite era a ra\u00ed\u00f1a e todo o demais quedaba un pouco atr\u00e1s.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Lembra como, durante anos, a participaci\u00f3n das mulleres no mundo agrario foi limitada e secundaria: \u201cEra un mundo de homes\u201d, explica, onde elas acud\u00edan a consultar d\u00fabidas pero raramente participaban nas decisi\u00f3ns. Moitas veces non ti\u00f1an acceso a dereitos como a Seguridade Social, a pesar de traballar tanto coma os homes nos caser\u00edos<\/em>. \u201cEra unha lei feita cun machismo total\u201d, denuncia, e sinala que o modelo agrario intensivo reforzou esa exclusi\u00f3n. A medida que as explotaci\u00f3ns se mecanizaban e especializaban, as mulleres quedaban relegadas a tarefas menos visibles, mentres asum\u00edan tam\u00e9n os coidados familiares. Fronte a un sistema que premiaba a produci\u00f3n masiva e desvalorizaba o traballo diverso, moitas mulleres sent\u00edanse \u201csen tempo, sen voz e sen reco\u00f1ecemento.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Co tempo, por\u00e9n, as mulleres comezaron a organizarse, a formarse e a recuperar a s\u00faa voz. \u201cN\u00f3s comezamos a xuntarnos para verbalizar os nosos problemas e buscar respostas\u201d, relata Maite. O contacto con outras experiencias europeas e a exploraci\u00f3n de modelos baseados na venda directa ou na transformaci\u00f3n artesanal de produtos amosaron que outro cami\u00f1o era posible. \u201cNon fai falta tanto\u201d, dic\u00edan ao ver que un modelo m\u00e1is pequeno e diversificado pod\u00eda ser viable, sostible e m\u00e1is satisfactorio. A\u00ednda que moitas veces se enfrontaron a obst\u00e1culos burocr\u00e1ticos e culturais, a s\u00faa visi\u00f3n foi ga\u00f1ando espazo, convencidas de que o futuro do caser\u00edo<\/em> pasa por unha agricultura viva, coidadosa e centrada nas persoas.<\/p>\n\n\n\n

Maite exp\u00f3n que as mulleres labregas enfrontan barreiras tanto estruturais como ideol\u00f3xicas. Por unha banda, comparten cos homes o reto de acadar un modelo agrario digno e viable que garanta calidade de vida dentro do marco da soberan\u00eda alimentaria. Por\u00e9n, a isto s\u00famanse obst\u00e1culos espec\u00edficos que afectan \u00e1s mulleres, como a desigualdade no acceso a dereitos laborais, baixas por maternidade ou Seguridade Social. \u201cMoitas veces as maiores dificultades son as econ\u00f3micas\u201d, afirma, e sinala como a muller \u00e9 frecuentemente a que queda f\u00f3ra do sistema por falta de recursos ou por decisi\u00f3ns ideol\u00f3xicas. Ademais, subli\u00f1a a importancia de pol\u00edticas p\u00fablicas que permitan repartir os coidados e avanzar na igualdade, xa que \u201choxe para instalarse no caser\u00edo<\/em> precisamos pol\u00edticas p\u00fablicas que permitan axilizar alg\u00fans traballos.\u201d<\/p>\n\n\n\n

A\u00ednda que celebra avances como o Estatuto das Mulleres Agricultoras (aprobado no Parlamento Vasco por unanimidade en 2015), Maite critica que moitas veces estes logros queden no simb\u00f3lico. \u201cTen que ser economicamente viable. Se non, todo o demais \u00e9 in\u00fatil\u201d, afirma. Tam\u00e9n denuncia que pol\u00edticas como a PAC non abordan as ra\u00edces do problema, perpetuando un modelo agroindustrial que deixa f\u00f3ra \u00e1s mulleres. Para ela, o cambio de modelo \u00e9 clave: \u201cNa agricultura \u2018l\u00f3xica\u2019 estar\u00e1n as mulleres.\u201d Reclama m\u00e1is apoio para iniciativas agroecol\u00f3xicas e proxectos liderados por mulleres, e menos trabas burocr\u00e1ticas. \u201cO feminismo empoderounos moito tam\u00e9n… xuntas podemos. E non podemos quedar caladas\u201d, concl\u00fae.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\n

Amets Ladislao, socia da cooperativa de produtos ecol\u00f3xicos e locais Bizkaigane, membro da executiva do sindicato agrario EHNE-Bizkaia e integrante de Etxaldeko Emakumeak<\/a> \/ Mulleres de Etxalde – Errigoiti, Bizkaia<\/mark><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Amets, nada en Algorta, afastouse do cami\u00f1o universitario tradicional tras unha experiencia frustrante na carreira de Historia, e decidiu dedicarse ao traballo agrario, malia o rexeitamento inicial da s\u00faa familia. \u201cQuero ser granxeira\u201d, dixo, e comezou a s\u00faa formaci\u00f3n na escola agr\u00edcola de Derio. A\u00ednda que non prov\u00e9n directamente dun caser\u00edo<\/em>, leva m\u00e1is de 20 anos traballando en m\u00faltiples explotaci\u00f3ns en Bizkaia, o que lle deu un amplo co\u00f1ecemento do sector. Actualmente traballa en Bizkaigane<\/a> e, desde al\u00ed, colabora activamente co sindicato EHNE-Bizkaia<\/a>, onde foi asumindo responsabilidades de forma natural. \u201cMeterme no sindicalismo foi unha parte m\u00e1is do meu traballo, como a produci\u00f3n. Non podo entender unha cousa sen a outra\u201d, afirma.<\/p>\n\n\n\n

Como parte de EHNE-Bizkaia, Amets defende un sindicalismo feminista e agroecol\u00f3xico, comprometido coa soberan\u00eda alimentaria e coa transformaci\u00f3n do modelo produtivo. Reco\u00f1ece que o feminismo dentro do sindicato foi impulsado polas mulleres desde abaixo, reivindicando modelos agr\u00edcolas m\u00e1is diversos e sostibles: \u201cAs mulleres quedamos nos modelos pequenos, e logo entendemos que iso tam\u00e9n era unha aposta pol\u00edtica\u201d. A\u00ednda que hai retos en canto \u00e1 participaci\u00f3n en espazos m\u00e1is amplos, di que desde o feminismo hoxe \u201chai unha tendencia a coidar m\u00e1is o espazo que a facer actividades, e investimos moito tempo en ver como nos sentimos, m\u00e1is que en facer cousas.\u201d Considera que a \u201cmuller labrega ten unha urxencia pr\u00e1ctica e que n\u00f3s entendemos o coidado desde outro lugar\u201d, polo que sost\u00e9n que o feminismo labrego ten as s\u00faas propias formas e tempos.<\/p>\n\n\n\n

Amets relata as m\u00faltiples dificultades que implica ser muller e nova nun sector historicamente envellecido e masculinizado. Explica que, a mi\u00fado, o traballo das mulleres \u00e9 valorado desde un enfoque paternalista, o que impide unha cr\u00edtica construtiva e un aprendizaxe real: \u201cti segues adiante coas meteduras de pata e ningu\u00e9n se atreve a dicirche \u2018\u00a1as\u00ed non!\u2019\u201d. A pesar destas barreiras, destaca o compromiso do seu sindicato co feminismo, que pasou de ser \u201co punto final da axenda\u201d a estar integrado en todos os debates. Fronte a estratexias m\u00e1is directas como a do Sindicato Labrego Galego, en EHNE optaron por unha incorporaci\u00f3n progresiva do feminismo: \u201cfomos metendo pouco a pouco os temas\u201d, buscando non xerar malestar, pero mantendo a firmeza do obxectivo transformador.<\/p>\n\n\n\n

Desde unha perspectiva interseccional, Amets denuncia a tripla precariedade que enfrentan as mulleres labregas: econ\u00f3mica, pol\u00edtica e de x\u00e9nero. \u201cSomos mulleres e por iso sufrimos todas as discriminaci\u00f3ns que sufrimos as mulleres en xeral: invisibilidade, xu\u00edzo permanente\u2026\u201d. Engade que moitas non foron reco\u00f1ecidas como labregas nin por elas mesmas debido ao patriarcado, e lembra como o seu sindicato impulsou nos anos 90 medidas para asegurar cotizaci\u00f3ns sociais para as mulleres. Por\u00e9n, a\u00ednda hoxe as pol\u00edticas p\u00fablicas, como a PAC, perpet\u00faan as desigualdades ao subvencionar aos propietarios de terras e animais \u2014maioritariamente homes ou grandes empresas\u2014 no canto de apoiar a quen realmente traballa a terra. \u201cA PAC \u00e9 a \u00fanica axuda p\u00fablica en toda Europa que non est\u00e1 ligada a unha renda\u201d, denuncia.<\/p>\n\n\n\n

Amets critica tam\u00e9n a falta de desenvolvemento do Estatuto Vasco das Mulleres Agricultoras, sinalando que se converteu nun fin en si mesmo: \u201ccando xa tivemos o Estatuto, xa est\u00e1, todo o mundo respirou\u201d. A\u00ednda que promoveu medidas como a paridade nas executivas, advirte que sen un traballo profundo nas relaci\u00f3ns de poder, estes cambios son insuficientes. Relata o caso de UAGA<\/a>, cuxa executiva se rompeu por non integrar realmente \u00e1s mulleres que foran incorporadas. Finalmente, insiste en que o que buscan non \u00e9 un cambio superficial, sen\u00f3n unha transformaci\u00f3n estrutural: \u201co que queremos \u00e9 un novo escenario que xa non te\u00f1a volta atr\u00e1s\u201d.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\n

Malu Egiluz, gandeira con venda directa e restaurante con produtos da familia, implicada na Rede Artea (un espazo no municipio rural de Artea para acoller persoas migrantes) e membro do sindicato agrario EHNE-Bizkaia \u2013 Areatza, Bizkaia<\/mark><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Malu relata con emoci\u00f3n a s\u00faa infancia no caser\u00edo<\/em>, marcada por unha vida comunitaria profundamente conectada coa terra. Foi \u201cunha \u00e9poca m\u00e1xica\u201d, di, na que o ritmo da vida o marcaban as estaci\u00f3ns e o traballo rural compartido. Por\u00e9n, este mundo comezou a desaparecer cando a modernizaci\u00f3n e as infraestruturas desprazaron \u00e1s comunidades rurais: \u201cDerrubouse o barrio, tiraron as casas de al\u00ed… e a casa dos meus av\u00f3s foi a \u00fanica que quedou en p\u00e9\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Consciente desta perda, decidiron emprender un proceso de recuperaci\u00f3n do mundo rural desde o que ti\u00f1an: \u201cAs nosas vacas, que estaban no campo e \u00edan aos pastos do Gorbea\u201d. A partir de a\u00ed reconstru\u00edron espazos tradicionais como a carbonera e abriron unha pequena tenda-bar-carnizar\u00eda, recuperando tam\u00e9n receitas e produtos locais. M\u00e1is adiante, integraron a agricultura nun proxecto social vinculado \u00e1 acollida de persoas migrantes: \u201cse algu\u00e9n quer\u00eda traballar aqu\u00ed e seguir coa terra, ti\u00f1a con n\u00f3s unha oportunidade para sa\u00edr adiante\u201d. A\u00ednda que reco\u00f1ece que non todas as persoas migrantes desexan volver traballar a terra, valora o proceso como unha forma de \u201cdarlle outro sentido \u00e1 vida\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Ao enfrontarse \u00e1s dificultades do retorno rural, Malu atopou no sindicato EHNE<\/a> un espazo de apoio e resistencia. Xa desde nena lembraba as loitas labregas: \u201cLembro muxir as vacas e logo botar o leite\u201d, nas protestas contra os prezos impostos polas centrais. M\u00e1is tarde, ao volver ao caser\u00edo<\/em>, o mundo rural pareceulle \u201cbastante morto\u201d, e foi o sindicato o que lle ofreceu comunidade e formaci\u00f3n, especialmente a trav\u00e9s das mulleres. A sindicalizaci\u00f3n tam\u00e9n lle permitiu tomar conciencia da dimensi\u00f3n global dos problemas rurais: \u201ca produci\u00f3n de grandes extensi\u00f3ns, monocultivos de soia, eucaliptos… e como os labregos perden a terra\u201d. Para Malu, as loitas labregas son tam\u00e9n loitas sociais: \u201cse n\u00f3s non producimos, vimos ata que punto podemos depender\u201d dun sistema alimentario globalizado e desconectado da terra.<\/p>\n\n\n\n

Malu destaca o papel central que tiveron as mulleres nas loitas labregas, tanto no seu entorno local como en espazos internacionais como V\u00eda Campesina. Desde a s\u00faa experiencia, afirma que \u201cas mulleres son o motor; desde o feminismo e o co\u00f1ecemento pr\u00e1ctico\u201d, apostando por \u201cese modelo pequeno, agroecol\u00f3xico, non desde esas grandes extensi\u00f3ns\u201d. Contrap\u00f3n este modelo coas pol\u00edticas que historicamente favoreceron a industrializaci\u00f3n agr\u00edcola, que, segundo ela, \u201cnon levaron a bo porto\u201d, especialmente aos pequenos labregos do Pa\u00eds Vasco.<\/p>\n\n\n\n

A\u00ednda que reco\u00f1ece avances como a inclusi\u00f3n feminina no sindicato e a aprobaci\u00f3n do Estatuto das Mulleres Agricultoras, Malu \u00e9 cr\u00edtica co alcance real destas medidas. Sinala que \u201ca muller labrega sempre estivo \u00e1 sombra\u201d e que, a\u00ednda que agora exista unha \u201cvisi\u00f3n de x\u00e9nero no sindicato\u201d, a\u00ednda \u201chai moitas cousas que limar\u201d. Ademais, denuncia que as pol\u00edticas agrarias como a PAC estiveron dese\u00f1adas \u201cpara os grandes, non para os pequenos\u201d, deixando f\u00f3ra a quen cultiva en pequenas extensi\u00f3ns, como moitas mulleres agricultoras.<\/p>\n\n\n\n

Para Malu, ser muller e labrega implica resistir m\u00faltiples dificultades: \u201c\u00c9 dif\u00edcil ser muller e labrega\u201d, afirma, especialmente cando o acceso \u00e1 terra \u00e9 limitado e custoso. Tam\u00e9n critica o modelo de consumo dominante: \u201cOs maiores atentados deste sistema son os supermercados\u201d, onde \u201cnon dir\u00eda que hai alimentos, detr\u00e1s diso hai outro comercio\u201d. Fronte a esta l\u00f3xica, reivindica unha agricultura que garanta \u201cseguridade alimentaria\u201d e unha alimentaci\u00f3n saudable e local.<\/p>\n\n\n\n

Por \u00faltimo, reflexiona sobre a perda do \u201ctempo labrego\u201d, ese ritmo de vida m\u00e1is pausado e conectado co entorno. Lamenta que o sistema actual \u201cnos roubou o tempo\u201d e denuncia que \u201csempre estamos enchendo o tempo\u201d no canto de vivilo plenamente. Fronte \u00e1 desconexi\u00f3n xeracional, insiste na necesidade de recuperar o co\u00f1ecemento ancestral e de fomentar pol\u00edticas locais que aposten por unha agricultura viva e sostible: \u201cTemos que volver crear… os nosos espazos non estaban cheos de pi\u00f1eiros\u201d. A pesar dos obst\u00e1culos, Malu mant\u00e9n a esperanza en que \u201cnon imos desaparecer como se pretendeu\u201d.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\n

Leire Sorhouet, socia da cooperativa de produtos agr\u00edcolas ecol\u00f3xicos e locais Bizkaigane e concelleira do Concello de Errigoiti \u2013 Errigoiti, Bizkaia<\/mark><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Leire, orixinaria de Bilbao e formada en Biolox\u00eda, atopou o seu lugar no mundo rural tras alg\u00fans anos no estranxeiro e unha formaci\u00f3n en florar\u00eda. A s\u00faa entrada en Bizkaigane<\/a>, unha cooperativa agr\u00edcola con m\u00e1is de 40 anos de historia, foi case accidental: \u201cCham\u00e1ronme para substitu\u00edr a Amaia durante a s\u00faa baixa de maternidade por seis meses\u2026 e xa pasaron sete anos\u201d. Desde ent\u00f3n, consolidouse como unha das tres mulleres dos nove membros actuais, participando activamente nun proxecto que, desde os seus inicios, apostou pola cooperaci\u00f3n e a produci\u00f3n ecol\u00f3xica.<\/p>\n\n\n\n

A s\u00faa adaptaci\u00f3n ao caser\u00edo<\/em> non estivo exenta de medos, especialmente polas esixencias f\u00edsicas do traballo agrario. \u201cSent\u00edame un pouco menos, un pouco pequena\u201d, lembra. Por\u00e9n, co tempo, reivindicou o seu lugar dentro do grupo grazas \u00e1 s\u00faa experiencia, ao seu car\u00e1cter e a unha visi\u00f3n do traballo m\u00e1is colaborativa. Segundo Leire, o cooperativismo constr\u00faese sobre \u201ca axuda mutua, as sinerx\u00edas e o coidado\u201d, unha filosof\u00eda que transcende o x\u00e9nero e que tam\u00e9n se manifesta na organizaci\u00f3n interna da cooperativa, onde as mulleres \u2014di\u2014 achegan un \u201cnivel de organizaci\u00f3n e capacidade de prever\u201d que enriquece o conxunto.<\/p>\n\n\n\n

A dimensi\u00f3n transformadora do proxecto refl\u00edctese tam\u00e9n na ollada cr\u00edtica de Leire cara \u00e1s pol\u00edticas p\u00fablicas e aos modelos de produci\u00f3n dominantes. Subli\u00f1a que o cambio debe ser integral, desde as instituci\u00f3ns ata os h\u00e1bitos individuais: \u201cAs decisi\u00f3ns que se tomen marcar\u00e1n\u2026 en que tipo de sociedade nos imos converter\u201d. A agroecolox\u00eda, para ela, representa non s\u00f3 un modelo agrario, sen\u00f3n unha \u00e9tica baseada no coidado: da terra, dos animais, das persoas.<\/p>\n\n\n\n

Finalmente, Leire destaca a importancia do traballo en equipo como clave para conciliar vida persoal e laboral. \u201cNon \u00e9 s\u00f3 un posto de traballo, conv\u00e9rtese nunha forma de vida\u201d, afirma, lembrando as duras condici\u00f3ns do caser\u00edo<\/em> tradicional que viviu a s\u00faa avoa. Fronte a iso, Bizkaigane busca outra maneira de vivir o campo: cooperativa, sostible e humana.<\/p>\n\n\n\n

Para Leire, a principal dificultade para incorporar as mulleres ao mundo rural radica na conciliaci\u00f3n e nunha verdadeira igualdade, que debe ir acompa\u00f1ada de reco\u00f1ecemento institucional: \u201csalarios, tempos, traballos, tipos de traballo\u201d. A\u00ednda que ao principio sentiu medo pola esixencia f\u00edsica do traballo agr\u00edcola, axi\u00f1a entendeu que o obst\u00e1culo real era \u201cextirpar da cabeza as contaminaci\u00f3ns recibidas da sociedade ou da familia\u201d. Destaca que a transformaci\u00f3n non debe ser s\u00f3 pol\u00edtica, sen\u00f3n tam\u00e9n social e persoal: \u201chai que traballar sobre todo a nivel social, e tam\u00e9n a nivel persoal, desde dentro\u201d. Para ela, participar nun proxecto agroecol\u00f3xico \u00e9 fonte de orgullo, pois non s\u00f3 produce alimentos, sen\u00f3n que promove sa\u00fade e autonom\u00eda: \u201cnon \u00e9 s\u00f3 soberan\u00eda alimentaria, sen\u00f3n ser donas de n\u00f3s mesmas a todos os niveis\u201d.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\n

Alazne Intxauspe, agricultora ecol\u00f3xica e membro da executiva do sindicato agrario EHNE-Bizkaia<\/mark><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Alazne prov\u00e9n dun entorno rural, a\u00ednda que os seus pais non se ga\u00f1aban a vida co caser\u00edo<\/em>. Criaban animais e cultivaban unha horta, pero todo era para o autoconsumo. A s\u00faa formaci\u00f3n universitaria e o seu traballo durante sete anos no mundo da produci\u00f3n televisiva parec\u00edan afastala do sector agrario. Por\u00e9n, en 2012, xunto \u00e1 s\u00faa parella, realizou un curso de agroecolox\u00eda ofrecido por EHNE, o que marcou o inicio do seu cami\u00f1o na horticultura ecol\u00f3xica. A s\u00faa motivaci\u00f3n inicial non foi tanto a produci\u00f3n como a preocupaci\u00f3n pola alimentaci\u00f3n: dic\u00eda que lle interesaba \u201ccomo nos alimentamos, que comemos, de onde v\u00e9n o que comemos\u2026\u201d. Esta inquedanza levouna a explorar a agroecolox\u00eda como posible forma de vida.<\/p>\n\n\n\n

Ademais da produci\u00f3n hort\u00edcola, Alazne e a s\u00faa parella impulsaron unha pequena conserveira, e desde 2014 ela est\u00e1 dada de alta como traballadora aut\u00f3noma agraria. Paralelamente ao seu labor produtivo, estivo moi implicada no \u00e1mbito organizativo e sindical, formando parte de EHNE Bizkaia<\/a>, Etxalde<\/a> e V\u00eda Campesina<\/a>. Para ela sempre foi importante \u201clevar a sacho e o bol\u00edgrafo\u201d, \u00e9 dicir, combinar o traballo pr\u00e1ctico coa reflexi\u00f3n e a organizaci\u00f3n. A s\u00faa entrada no sindicato estivo moi marcada polo contexto: o sindicato buscaba incorporar a xente nova e mulleres, e como ela mesma reco\u00f1ece, \u201cdeixeime levar e as\u00ed foi como entrei na executiva\u201d.<\/p>\n\n\n\n

A vinculaci\u00f3n entre agroecolox\u00eda e feminismo \u00e9 un dos piares do seu compromiso. A\u00ednda que o cambio estrat\u00e9xico de EHNE cara a un modelo agroecol\u00f3xico foi anterior \u00e1 s\u00faa chegada, ela considera que nos \u00faltimos anos tam\u00e9n se profundou na perspectiva feminista. Destaca o labor de mulleres de xeraci\u00f3ns anteriores como Maritxu, pioneira na horticultura dentro dun entorno gandeiro, e a\u00ednda que \u201cprobablemente ela non lle puxo o nome de feminismo\u2026 para min \u00e9 un claro precedente\u201d. Alazne defende que as mulleres estiveron historicamente \u00e1 fronte do modelo de caser\u00edo<\/em>, do modelo de agricultura familiar, e que moitas veces sostiveron ese sistema cunha l\u00f3xica de coidado, sostibilidade e soberan\u00eda alimentaria, sen necesidade de grandes discursos.<\/p>\n\n\n\n

Non obstante, tam\u00e9n \u00e9 cr\u00edtica coas barreiras estruturais que a\u00ednda persisten. Sinala que a carga dos coidados e a dificultade para acadar unha viabilidade econ\u00f3mica real dificultan a participaci\u00f3n plena das mulleres. Valora certos avances lexislativos, como o Estatuto das Mulleres Agricultoras (aprobado polo Parlamento Vasco), pero tam\u00e9n expresa d\u00fabidas sobre o seu impacto: \u201cfala de todo\u2026 pero a\u00ed queda. Se iso non baixa a programas concretos ou a acci\u00f3ns concretas\u2026\u201d. En canto aos mecanismos de representaci\u00f3n, non cre que o simple establecemento de cotas garanta unha transformaci\u00f3n real sen un traballo previo na base.<\/p>\n\n\n\n

Desde a s\u00faa experiencia, insiste en que a participaci\u00f3n das mulleres non debe reducirse s\u00f3 a unha cuesti\u00f3n de x\u00e9nero, sen\u00f3n abrirse a toda forma de diversidade. Considera fundamental constru\u00edr unha organizaci\u00f3n viva que recolla distintas realidades, como a inmigraci\u00f3n, e crear liderados compartidos. A\u00ednda as\u00ed, reco\u00f1ece que o d\u00eda a d\u00eda imp\u00f3n moitas limitaci\u00f3ns: \u201cproducimos, vendemos, facemos o papeleo\u2026 e logo \u00e9 complicado participar noutros espazos, a\u00ednda que queiras\u201d.<\/p>\n\n\n\n

A pesar de todo, percibe avances significativos. No seu entorno agroecol\u00f3xico a participaci\u00f3n das mulleres \u00e9 activa, hai m\u00e1is formaci\u00f3n, m\u00e1is espazos compartidos e unha maior visibilidade. Reco\u00f1ece que \u201cgrazas ao traballo que realizaron outras, n\u00f3s hoxe vivimos outra situaci\u00f3n\u201d. Para ela, o cambio non depende s\u00f3 de leis ou pol\u00edticas, sen\u00f3n dun compromiso real, colectivo e constante que se constr\u00fae desde abaixo. E se as pol\u00edticas p\u00fablicas queren realmente promocionar \u00e1s mulleres no sector primario, \u00e9 unha gran contradici\u00f3n que ao mesmo tempo impulsen un modelo industrial de agricultura.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\n

Lorena Costas, produtora de queixo de cabra no caser\u00edo<\/em> Marintarrena \u2013 Otxandio, Bizkaia<\/mark><\/strong><\/p>\n\n\n\n

A\u00ednda que non naceu no campo, Lorena Costas sempre sentiu que o levaba dentro. Criada entre o pobo de Otxandio e as fins de semana no caser\u00edo<\/em> da s\u00faa familia, o seu amor polos animais naceu cedo, case como unha obsesi\u00f3n natural. Desde pequena, xa sent\u00eda esa conexi\u00f3n profunda coa terra e cos seres vivos que a habitan. \u201cCreo que labrega se nace\u201d, afirma convencida.<\/p>\n\n\n\n

O seu cami\u00f1o non foi li\u00f1ear. Durante anos compaxinou traballos na hostalar\u00eda cos estudos, sen atopar de todo o seu lugar. Apaixonada polos cabalos, formouse como t\u00e9cnica ecuestre, traballou en cabalarizas e mesmo pensou en montar algo nese sector. Pero axi\u00f1a comprendeu que os custos fac\u00edan inviable ese so\u00f1o. Tras converterse en nai nova e asentarse en Otxandio coa s\u00faa parella, atopou nun terreo accesible o inicio de algo novo: unha pequena gander\u00eda de cabras.<\/p>\n\n\n\n

Elixiu un modelo de explotaci\u00f3n manexable, semi-extensivo, axustado ao terreo e ao clima. Hoxe, con arredor de 100 cabras, produce o seu propio queixo e comercial\u00edzao, na s\u00faa maior parte, de maneira directa. Foi un cami\u00f1o duro, esixente f\u00edsica e mentalmente, especialmente mentres criaba \u00e1s s\u00faas d\u00faas fillas pequenas. Ela mesma encarg\u00e1base do muxido, da xesti\u00f3n, do financiamento, da venda\u2026 S\u00f3 recentemente o seu marido se incorporou de cheo ao proxecto, a\u00ednda que ela segue ao volante.<\/p>\n\n\n\n

Lorena nunca creu que o mundo rural fose s\u00f3 de homes. Di que as mulleres sempre estiveron presentes en todas as tarefas, a\u00ednda que invisibilizadas. E ela mesma \u00e9 proba diso: firme, aut\u00f3noma e cunha memoria infalible para reco\u00f1ecer cada cabra do seu raba\u00f1o. \u00c1s veces recibiu comentarios machistas, especialmente de homes maiores, pero responde con seguridade e humor. No seu entorno, polo menos, a muller ten peso, voz e decisi\u00f3n.<\/p>\n\n\n\n

Un dos piares do seu proxecto foi a conexi\u00f3n con redes de produtoras locais. Participa en tendas cooperativas como Etartea, en mercados rurais e en plataformas en li\u00f1a que facilitan o acceso a produtos locais, como Iraunkor<\/a> ou BBK Azoka<\/a>. Cre firmemente en achegar o produto ao consumidor, sen depender das grandes cadeas. Para ela, os mercados te\u00f1en un valor insubstitu\u00edble, non s\u00f3 comercial, sen\u00f3n tam\u00e9n humano e comunitario.<\/p>\n\n\n\n

Tam\u00e9n reco\u00f1ece o legado das mulleres que a precederon, en especial a s\u00faa avoa, de quen aprendeu, sen decatarse, como sementar, como tratar os animais e como levar un caser\u00edo<\/em> con orde e agarimo. Hoxe, ese saber vive nela.<\/p>\n\n\n\n

A\u00ednda que as s\u00faas fillas a\u00ednda non ven o atractivo da vida rural, Lorena est\u00e1 segura de que alg\u00fan d\u00eda valorar\u00e1n todo o que viviron. A liberdade, a conexi\u00f3n coa natureza, a responsabilidade\u2026 todo iso deixa pegada.<\/p>\n\n\n\n

Por \u00faltimo, lanza unha cr\u00edtica \u00e1s pol\u00edticas p\u00fablicas: sente que est\u00e1n feitas desde moi lonxe, por xente que non entende a realidade do caser\u00edo<\/em>. Cada vez hai m\u00e1is trabas burocr\u00e1ticas e menos apoio real. Emprender no campo, di, d\u00e1 medo. E m\u00e1is se es muller, coa carga mental e familiar que iso implica. Pero tam\u00e9n cre que hai futuro, sobre todo se se aposta por modelos sostibles, pequenos e humanos.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\n

Maritxu Telleria, horticultora xubilada, referente hist\u00f3rica do sindicato EHNE-Bizkaia \u2013 Bizkaia<\/mark><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Maritxu Telleria, horticultora xubilada e figura hist\u00f3rica do sindicato EHNE-Bizkaia<\/a>, foi unha pioneira en moitos sentidos. A s\u00faa vida cambiou cando, tras casar con 21 anos, deixou o seu emprego nun taller en O\u00f1ati para instalarse no caser\u00edo<\/em> do seu marido. Sen experiencia previa no mundo rural, foi a s\u00faa cu\u00f1ada quen lle ensinou os primeiros pasos na horta. Pouco a pouco, Maritxu foi descubrindo a alegr\u00eda de cultivar e vender produtos frescos, tanto no mercado de Durango como no de Arrasate, ademais de abrirse cami\u00f1o en grandes superficies como Eroski.<\/p>\n\n\n\n

Con determinaci\u00f3n, foi ampliando a s\u00faa actividade agr\u00edcola ata contar con varios invernadoiros e consolidar unha forma de vida no caser\u00edo<\/em>. Durante polo menos d\u00faas d\u00e9cadas, ela e o seu marido viviron do campo, nunha \u00e9poca na que os mercados locais eran o principal punto de venda de produtos frescos. Para Maritxu, foi unha etapa intensa e gratificante que lembra con agarimo.<\/p>\n\n\n\n

A s\u00faa implicaci\u00f3n social comezou a trav\u00e9s das asembleas do sindicato EHNE. Animada por mulleres do seu entorno, comezou a participar e non tardou en ser convidada a formar parte da direcci\u00f3n, convert\u00e9ndose na primeira muller en ocupar un cargo executivo no sindicato. Foi unha etapa esixente: compaxinaba o traballo agr\u00edcola con reuni\u00f3ns nocturnas en Bilbao, moitas veces sendo a \u00fanica muller en espazos dominados por homes. Durante un tempo sentiuse invisible, como \u201cun florero\u201d, ata que alzou a voz para esixir que se escoitase tam\u00e9n a quen se dedicaba a outros \u00e1mbitos agr\u00edcolas m\u00e1is al\u00e1 da gander\u00eda.<\/p>\n\n\n\n

Para ela, o sindicato foi a s\u00faa universidade. Ofreceulle unha formaci\u00f3n vital e pol\u00edtica que non puido recibir de nova. Participou en loitas importantes, como as cotas de produci\u00f3n, o prezo do leite e os dereitos das mulleres no caser\u00edo<\/em>. Denuncia que historicamente as mulleres sostiveron o traballo agr\u00edcola desde a sombra, sen reco\u00f1ecemento nin dereitos. Moitas non pod\u00edan participar nin implicarse m\u00e1is activamente porque, ademais de traballar a terra, cargaban coa casa, os fillos e o coidado das persoas maiores. Maritxu puido facelo grazas ao apoio da s\u00faa sogra e dunha t\u00eda que lle permitiron ausentarse para participar na loita sindical.<\/p>\n\n\n\n

Destaca o papel central das mulleres na agricultura, a\u00ednda que o seu traballo fose invisibilizado. Lembra as dificultades para que as explotaci\u00f3ns estivesen ao seu nome ou para cotizar \u00e1 Seguridade Social, as\u00ed como os obst\u00e1culos sociais e administrativos que a\u00ednda persisten.<\/p>\n\n\n\n

A pesar dos avances, considera que a situaci\u00f3n actual segue a ser dif\u00edcil tanto para mulleres como para homes do campo. A burocracia, a presi\u00f3n do mercado e a falta de apoio \u00e1s pequenas explotaci\u00f3ns fan que vivir do caser\u00edo<\/em> sexa complicado. Por\u00e9n, se puidese volver atr\u00e1s, non dubidar\u00eda en escoller o mesmo cami\u00f1o: vivir e traballar no caser\u00edo<\/em>, entre hortas e invernadoiros, rodeada de terra, ra\u00edces e loita.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\n

Puy Arrieta, pastora de ovellas, queixer\u00eda Ipi\u00f1aburu, vicepresidenta da Asociaci\u00f3n de Gandeiros de Zeanuri \u2013 Zeanuri, Bizkaia<\/mark><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Puy \u00e9 unha muller dedicada \u00e1 elaboraci\u00f3n artesanal de queixo, cuxa actividade familiar xira arredor da venda directa desde o seu propio caser\u00edo<\/em>. Estudou Traballo Social e traballou noutros sectores, pero a chamada do caser\u00edo<\/em> foi m\u00e1is forte. Con 24 anos decidiu quedar, xusto cando a crise das \u201cvacas tolas\u201d e o cambio nos h\u00e1bitos de consumo fixeron tremer o modelo familiar, apostando pola raza aut\u00f3ctona de ovella latxa e a elaboraci\u00f3n artesanal de queixo.<\/p>\n\n\n\n

O queixo non representa s\u00f3 o seu sustento econ\u00f3mico, sen\u00f3n tam\u00e9n unha forma de vida enraizada no territorio, na que o contacto directo coa clientela xerou v\u00ednculos de confianza e proximidade. A\u00ednda que comercializa algo en pequenas tendas da comarca de Arratia e acode a feiras de forma ocasional, a maior parte das vendas real\u00edzaas desde a casa, o que achega vantaxes, pero tam\u00e9n limita a mobilidade e condiciona a vida dom\u00e9stica.<\/p>\n\n\n\n

Participa en entidades como ACOL \u2013 Asociaci\u00f3n de Criadores de Ovella Latxa e Carranzana<\/a>, a Denominaci\u00f3n de Orixe Idiazabal e a Sociedade de Gandeiros de Zeanuri, onde ocupa o cargo de vicepresidenta. Reco\u00f1ece que moitas mulleres acceden a estes espazos por cotas de paridade, pero tam\u00e9n subli\u00f1a a importancia de estar presentes, de ocupar eses espazos historicamente masculinizados.<\/p>\n\n\n\n

A cuesti\u00f3n de x\u00e9nero atravesa toda a s\u00faa experiencia. Lembra como a s\u00faa nai, a pesar de traballar na explotaci\u00f3n gandeira familiar \u2014ademais de cotizar e ter a metade da explotaci\u00f3n ao seu nome\u2014, figuraba oficialmente como \u201cama de casa\u201d, reflexo dunha invisibilizaci\u00f3n estrutural do traballo das mulleres no mundo rural. A\u00ednda que se te\u00f1en acadado avances, a\u00ednda hoxe persisten resistencias: desde comentarios machistas expl\u00edcitos ata cuestionamentos sobre a lexitimidade dunha muller que se presenta como \u201cpastora\u201d. Ela, en cambio, def\u00ednese con firmeza: \u201cNon son a muller do pastor, son a pastora de Ipi\u00f1aburu\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Desde a s\u00faa perspectiva, moitas mulleres do sector tenden a identificarse con modelos produtivos de pequena escala, orientados \u00e1 sostibilidade e \u00e1 venda directa. Fronte ao modelo capitalista e masculinizado que prioriza a rendibilidade e a expansi\u00f3n, considera que o enfoque agroecol\u00f3xico non s\u00f3 ten maior afinidade coas mulleres, sen\u00f3n que representa unha v\u00eda posible para transformar o sistema agroalimentario no seu conxunto.<\/p>\n\n\n\n

Defende un modelo produtivo extensivo, pr\u00f3ximo, no que as mulleres transforman o pequeno en algo grande. Por\u00e9n, lamenta que as pol\u00edticas p\u00fablicas non sempre favorezan a quen, como ela, traballa desde abaixo. Os tr\u00e1mites, as normas e o trato uniforme acaban por afogar \u00e1s pequenas produtoras, mentres os grandes te\u00f1en facilidades, e reclama unha maior sensibilidade institucional cara a quen traballa a pequena escala, desde un enfoque artesanal e de proximidade.<\/p>\n\n\n\n

O tema da transmisi\u00f3n xeracional aparece como un eixo clave. Consciente de que a vida gandeira \u00e9 esixente e vocacional, non espera necesariamente que os seus fillos contin\u00faen coa actividade, pero si se esforza por educalos na igualdade e no valor do traballo rural. Tanto a s\u00faa filla como o seu fillo co\u00f1ecen o caser\u00edo<\/em> e participan nas tarefas, a\u00ednda que cada quen vai perfilando o seu propio cami\u00f1o.<\/p>\n\n\n\n

Hoxe, a s\u00faa ollada est\u00e1 posta non s\u00f3 na reivindicaci\u00f3n de x\u00e9nero, sen\u00f3n tam\u00e9n na defensa do sector primario como forma de vida, de xesti\u00f3n do territorio e de comunidade. Transmite un forte sentido de identidade e orgullo, e reco\u00f1ece nas mulleres da s\u00faa familia unha fonte constante de saber, forza e car\u00e1cter. Considera que a\u00ednda queda moito por facer para visibilizar e valorar o traballo no sector primario, e que \u00e9 necesario seguir loitando, desde o coti\u00e1n e desde o colectivo.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\n

Rosa, horticultora e gandeira, taberneira, vendedora directa de produtos propios e transformadora de alimentos \u2013 Arrieta, Bizkaia<\/mark><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Desde que naceu en Arrieta, Rosa estivo profundamente ligada ao mundo rural, vivindo e traballando nun caser\u00edo<\/em> tradicional, onde desde pequena aprendeu o valor do esforzo e da autosuficiencia. Aos 14 anos, a morte do seu pai levouna a tomar as rendas do caser\u00edo<\/em> xunto \u00e1 s\u00faa nai.<\/p>\n\n\n\n

Ao longo da s\u00faa vida, Rosa desempe\u00f1ou m\u00faltiples oficios: desde agricultora e gandeira ata taberneira, vendedora directa en mercados locais e transformadora de produtos. Traballou en feiras, cultivou verduras, criou porcos, elaborou embutidos\u2026 e todo iso mentres manti\u00f1a vivo o v\u00ednculo coa terra. Mesmo durante a s\u00faa etapa ao fronte dun bar do pobo, a conexi\u00f3n co caser\u00edo<\/em> segu\u00eda sendo o seu eixo.<\/p>\n\n\n\n

Co tempo, ela e o seu marido mud\u00e1ronse ao caser\u00edo<\/em> del, onde continuaron coa actividade agr\u00edcola e gandeira. Durante case 30 anos dedicouse \u00e1 cr\u00eda e venda de porcos, implic\u00e1ndose en todas as fases do proceso. A pesar de ter traballado incansablemente, moitas veces soa, Rosa sempre se sentiu realizada e orgullosa de ser titular da s\u00faa propia actividade econ\u00f3mica.<\/p>\n\n\n\n

Rosa reflexiona con claridade sobre os cambios sociais, especialmente arredor do rol da muller. Viviu unha \u00e9poca na que as mulleres traballaban sen descanso, tanto na casa como no campo, mentres os homes dispo\u00f1\u00edan de m\u00e1is tempo para o lecer. Pero tam\u00e9n formou parte dunha xeraci\u00f3n que loitou por ga\u00f1ar o seu espazo. Am\u00f3sase firme ao contar como aprendeu a facerse respectar nos mercados e entre os seus iguais, destacando a importancia de ter car\u00e1cter.<\/p>\n\n\n\n

Hoxe, \u00e1s portas da xubilaci\u00f3n e con 38 anos cotizados, Rosa valora os avances acadados. Reco\u00f1ece que, se comezase de novo, quizais o far\u00eda en colectivo, cunha visi\u00f3n m\u00e1is colaborativa e menos centrada na propiedade familiar. Cre firmemente no traballo comunitario como alternativa sostible, e na necesidade de equilibrio entre vida laboral e persoal.<\/p>\n\n\n\n

A\u00ednda que a s\u00faa filla non continuar\u00e1 coa explotaci\u00f3n, Rosa mant\u00e9n viva a esperanza de que algu\u00e9n con vocaci\u00f3n labrega toma a remuda. Para ela, a esencia do campo segue viva en ferramentas como a sacho, s\u00edmbolo do traballo constante e silencioso de xeraci\u00f3ns.<\/p>\n\n\n\n

Con serenidade e orgullo, Rosa desp\u00eddese da s\u00faa etapa laboral sabendo que a s\u00faa vida foi fiel reflexo do esforzo e da dignidade de quen viviron do caser\u00edo<\/em>. E como reza a frase que acompa\u00f1a o seu retrato en branco e negro: \u201c<\/strong>Ezina ekinez egina\u201d<\/strong> \u2014 o imposible l\u00f3grase con tes\u00f3n.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\n

Aurora Silva, agricultora e cofundadora da Asociaci\u00f3n Arcas de Covelinhas e da UMAR Viseu \u2013 Covelinhas, S. Pedro do Sul, Viseu<\/mark><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Aurora naceu, medrou e viviu sempre na aldea de Covelinhas, situada entre as serras de S\u00e3o Mac\u00e1rio e Montemuro, na rexi\u00f3n de Laf\u00f5es. Covelinhas forma parte da fregues\u00eda de S\u00e3o Martinho das Moitas, no concello de S\u00e3o Pedro do Sul, no distrito de Viseu.<\/p>\n\n\n\n

En agosto de 2017, Aurora, xunto con outras persoas da aldea, fundou a Asociaci\u00f3n Arcas de Covelinhas<\/a>. \u00c9 membro activo e, coa colaboraci\u00f3n doutras mulleres, organiza actividades educativas relacionadas co \u201cciclo da la\u201d, destinadas non s\u00f3 \u00e1 venda de produtos, sen\u00f3n sobre todo \u00e1 preservaci\u00f3n desta tradici\u00f3n ancestral.<\/p>\n\n\n\n

Aurora tam\u00e9n participa en proxectos<\/a> da Asociaci\u00f3n Fragas Aveloso<\/a>, unha organizaci\u00f3n de desenvolvemento local da rexi\u00f3n que pon o foco en cuesti\u00f3ns ambientais e feministas, e da UMAR Viseu, unha asociaci\u00f3n feminista de \u00e1mbito nacional con presenza na cidade de Viseu. Estas iniciativas, dirixidas \u00e1s mulleres rurais da comarca, empregan metodolox\u00edas participativas para promover actividades de acci\u00f3n comunitaria e dar visibilidade ao traballo e aos saberes das mulleres do rural.<\/p>\n\n\n\n

Como resultado destas acci\u00f3ns, as mulleres das zonas rurais dos distritos de Viseu e da Guarda aprobaron un Manifesto pola defensa dos dereitos das mulleres rurais<\/a> o 15 de outubro de 2023, D\u00eda Internacional da Muller Rural, que se presentou publicamente un ano despois.<\/p>\n\n\n\n

Aurora estivo sempre vencellada \u00e1 terra: \u201cSempre traballei na agricultura\u201d. Mesmo cando tivo outros traballos, nunca deixou de cultivar para manter \u00e1 s\u00faa numerosa familia. Para ela, \u201co mercado \u00e9 o meu monte, \u00e9 a mi\u00f1a casa\u201d. O que excede o consumo familiar comp\u00e1rteo cos veci\u00f1os, e son raras as ocasi\u00f3ns nas que vende produtos. Cultiva unha horta e cr\u00eda alg\u00fans animais, a\u00ednda que agora a menor escala por problemas de sa\u00fade. \u201cA mi\u00f1a vida sempre consistiu en traballar a terra\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Segue os m\u00e9todos tradicionais herdados da s\u00faa nai: utiliza as s\u00faas propias sementes, mercando s\u00f3 cando \u00e9 necesario, e emprega esterco animal como fertilizante. O principal cambio ao longo dos anos foi o uso dun tractor, que facilitou moito o traballo agr\u00edcola. Aurora evita o uso de produtos qu\u00edmicos, empreg\u00e1ndoos s\u00f3 para controlar pragas espec\u00edficas, como o escaravello da pataca.<\/p>\n\n\n\n

Ela fai o traballo agr\u00edcola e tam\u00e9n as tarefas dom\u00e9sticas, \u201cporque non te\u00f1o quen o faga\u201d. O traballo na granxa comp\u00e1rteo co seu marido: ambos coidan dos animais, pero as tarefas div\u00eddense segundo as capacidades de cada un. \u201cEu ded\u00edcome m\u00e1is \u00e1 horta. Se hai que cavar terra dura, vai el. Se hai que aporcar, regar ou colleitar, vou eu\u201d. Agora, xa xubilados, traballan menos a terra porque \u201cnon se pode ser escravo do traballo\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Aurora lembra o sobrecargadas que estaban as mulleres de antes: \u201cEran moi escravas\u201d. Traballaban na terra e na casa, cargaban feixes de herba ou millo sobre a cabeza, \u00edan a granxas afastadas para sachar, regar ou recoller patacas e millo, e tam\u00e9n se ocupaban dos seus propios animais e das tarefas dom\u00e9sticas. Aurora acompa\u00f1aba \u00e1 s\u00faa nai desde moi pequena: \u201cFac\u00eda a comida e lev\u00e1baa ao campo a p\u00e9, a unha hora de cami\u00f1o\u201d. As mulleres traballaban \u201cda ma\u00f1\u00e1 \u00e1 noite\u201d e tam\u00e9n asum\u00edan as tarefas que lles correspond\u00edan, como a sacha ou o esterco. Este traballo realiz\u00e1base a mi\u00fado como axuda entre veci\u00f1os, sen remuneraci\u00f3n.<\/p>\n\n\n\n

Aurora s\u00f3 traballou \u201ca xornal\u201d a finais dos anos 70, na recollida de recina, un traballo que lle gustaba moito. Pero lembra que \u201cos homes ga\u00f1aban m\u00e1is ca as mulleres\u201d, \u201ca\u00ednda que o seu traballo era m\u00e1is lixeiro\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Aurora valora moito as actividades organizadas pola UMAR Viseu: \u201cG\u00fastame porque \u00e9 unha oportunidade para aprender, para entender algunhas cousas\u201d. Reco\u00f1ece que sempre viviu na aldea e viu pouco mundo, polo que estas iniciativas perm\u00edtenlle abrir horizontes e relacionarse con outras persoas.<\/p>\n\n\n\n

En canto \u00e1s pol\u00edticas p\u00fablicas, Aurora considera que hai pouco transporte na aldea. Como non conduce, depende do seu marido para desprazarse, o que reduce a s\u00faa autonom\u00eda. Tam\u00e9n critica a falta de acceso ao centro de sa\u00fade, que considera afastado e ineficaz: \u201cChegamos e non hai cita, temos que volver polo mesmo cami\u00f1o\u201d. Outro problema \u00e9 a falta de pol\u00edticas para manter a mocidade na aldea, cuxa poboaci\u00f3n \u00e9 cada vez m\u00e1is envellecida e pequena.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\n

Rosa Dias, agricultora agroecol\u00f3xica en Quinta da Fornalha e cofundadora da Asociaci\u00f3n Al-Bio \u2013 Castro Marim, Vila Real de S. Ant\u00f3nio, Faro<\/mark><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Rosa Dias nunca so\u00f1ou nin estudou para ser agricultora, pero ti\u00f1a unha profunda conexi\u00f3n familiar e emocional coa terra. O seu pai, agricultor ecol\u00f3xico durante m\u00e1is de 30 anos, enfrontouse a moitas dificultades: ao principio porque \u201co mercado da agricultura ecol\u00f3xica era insuficiente\u201d, e despois pola competencia desleal dos figos secos de Turqu\u00eda e das am\u00e9ndoas estadounidenses, favorecidas polos acordos bilaterais da Uni\u00f3n Europea na d\u00e9cada de 2000.<\/p>\n\n\n\n

A finais de 2008, ao comezo da crise econ\u00f3mica, Rosa decidiu asumir o reto de preservar o \u201cpatrimonio familiar transmitido de xeraci\u00f3n en xeraci\u00f3n\u201d desde o terremoto de 1755. Negouse a ceder aos embargos bancarios ou a converter a finca \u201cnun complexo tur\u00edstico, nun campo de golf, nun souto de c\u00edtricos, nunha plantaci\u00f3n de aguacates ou en invernadoiros de framboesas\u201d, soluci\u00f3ns habituais no Algarve. Para ela, esas opci\u00f3ns eran impensables.<\/p>\n\n\n\n

Como nai nova e rec\u00e9n licenciada, decidiu establecerse como agricultora, aproveitando \u201cas \u00faltimas axudas para mozos agricultores que non esix\u00edan investimento agr\u00edcola\u201d. Tam\u00e9n participou nun Programa de Emprendemento Feminino, promovido pola Comisi\u00f3n para a Igualdade de X\u00e9nero, que ela describe como \u201cestruturalmente ben feito\u201d e que inclu\u00eda asesoramento e un premio se consegu\u00eda manter a empresa activa durante dous anos.<\/p>\n\n\n\n

A Quinta da Fornalha<\/a>, con m\u00e1is de 30 hect\u00e1reas, div\u00eddese en 9 ha de alfarrobeiras, 5 de pi\u00f1eiros, 5 de figueiras, 5 de laranxeiras, 2-3 de oliveiras e un lago. \u201c\u00c9 unha propiedade moi diversificada\u201d, explica Rosa. Leva 13 anos exportando figos frescos, unha das s\u00faas principais fontes de ingresos agr\u00edcolas. Por\u00e9n, a diversificaci\u00f3n foi inevitable: desenvolveu un restaurante, unidades de aloxamento para turismo rural e unha unidade de transformaci\u00f3n de alimentos, onde utiliza produtos con menos valor comercial como materia prima. \u201cDecateime de que non pod\u00eda depender dun \u00fanico modelo de negocio\u201d.<\/p>\n\n\n\n

A preocupaci\u00f3n ecol\u00f3xica herdouna da familia. Rosa decatouse axi\u00f1a de que a falta de cobertura do solo agravaba a erosi\u00f3n, reduc\u00eda a produci\u00f3n e compromet\u00eda a lonxevidade das \u00e1rbores. Desde ent\u00f3n, traballa para transformar a finca nun \u201cbosque continuo\u201d, onde as copas das \u00e1rbores dean sombra ao solo, favorecendo a acumulaci\u00f3n de materia org\u00e1nica, esencial para soportar o calor do ver\u00e1n.<\/p>\n\n\n\n

Comezar como agricultora estivo cheo de retos. Nun sector dominado por homes, Rosa sent\u00edase a mi\u00fado infravalorada, sobre todo polo seu aspecto alternativo. Non dispo\u00f1\u00eda de transporte refrixerado, e a\u00ednda lle falta unha rampla de carga para os figos frescos. A pesar da adversidade, mant\u00edvose firme. \u201cSer muller d\u00e1lleme unha boa dose de resiliencia para afrontar os retos cos recursos que te\u00f1o\u201d. Por\u00e9n, non \u00e9 raro que os visitantes, ao chegar, pregunten: \u201cOnde est\u00e1 o home?\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Rosa cre que a diversificaci\u00f3n \u00e9 un reflexo da s\u00faa visi\u00f3n como muller. \u201cNo canto de adoptar un enfoque puramente econ\u00f3mico e funcional, vexo o sistema como algo m\u00e1is complexo. A\u00ednda que algunhas cousas non sexan moi rendibles por si soas, acaban impulsando outras \u00e1reas\u201d. Segundo ela, esta capacidade de sacrificar o beneficio inmediato por unha visi\u00f3n m\u00e1is ampla \u00e9 m\u00e1is com\u00fan nas mulleres.<\/p>\n\n\n\n

Para Rosa, esta perspectiva est\u00e1 relacionada co papel tradicional da muller na xesti\u00f3n das etapas interdependentes da vida, o coidado de beb\u00e9s e persoas maiores. \u201cSabemos que todos nacemos indefensos e morremos indefensos. Sen unha rede de apoio para estas fases fr\u00e1xiles, non existir\u00edamos. Quizais por iso \u00e9 m\u00e1is doado trasladar esta visi\u00f3n \u00e1 agroecolox\u00eda\u201d. Esta constataci\u00f3n tam\u00e9n pode explicar por que hai tantas mulleres traballando neste campo, comenta.<\/p>\n\n\n\n

Rosa \u00e9 unha das fundadoras da Al-Bio Associa\u00e7\u00e3o Agroecol\u00f3gica<\/a>, unha organizaci\u00f3n maioritariamente feminina que apoia aos pequenos agricultores na comercializaci\u00f3n dos seus produtos, ofrece formaci\u00f3n e asistencia t\u00e9cnica en agroecolox\u00eda e, sobre todo, traballa para crear \u201cmasa cr\u00edtica\u201d a nivel asociativo co fin de presionar aos responsables pol\u00edticos. Este \u00faltimo obxectivo cobrou a\u00ednda m\u00e1is importancia ao decatarse de que o Ministerio de Agricultura e outros organismos p\u00fablicos exclu\u00edan a mi\u00fado aos pequenos agricultores ecol\u00f3xicos e agroecol\u00f3xicos das medidas de apoio da Pol\u00edtica Agr\u00edcola Com\u00fan (PAC).<\/p>\n\n\n\n

Nas reuni\u00f3ns \u00e1s que asiste con organismos p\u00fablicos para discutir pol\u00edticas para o sector, Rosa, que a mi\u00fado \u00e9 a \u00fanica muller presente, di que con frecuencia hai actitudes de mansplaining<\/em> e desvalorizaci\u00f3n das s\u00faas opini\u00f3ns e ideas. Atrib\u00faeo a prexu\u00edzos ou \u00e1 incapacidade de entender unha agricultura feita de agarimo e amor e non exclusivamente desde unha perspectiva extractivista e lucrativa.<\/p>\n\n\n\n

En canto \u00e1 PAC, Rosa critica a s\u00faa aplicaci\u00f3n en Portugal, por considerala desvirtuada. \u201cO Estado d\u00e1lle as costas aos pequenos agricultores\u201d. Impactouna especialmente que o Ministerio de Agricultura inclu\u00edse a produci\u00f3n integrada nas axudas \u00e1 agricultura ecol\u00f3xica, dilu\u00edndo o impacto das pol\u00edticas.<\/p>\n\n\n\n

Rosa defende varias medidas para mellorar a situaci\u00f3n da agricultura ecol\u00f3xica e agroecol\u00f3xica en Portugal:<\/p>\n\n\n\n